Natuurgebied
De Coolen

In het zuiden van de provincie Limburg ligt veel meer dan alleen akkers en open landschappen. Je vindt er ook oude bossen die zeker de moeite waard zijn om te ontdekken. Onder de grond schuilen bovendien bijzondere plekken, zoals de bekende mergelgrotten. Een van deze grotten, De Coolen, wordt beheerd door Limburgs Landschap.

Een plek voor vleermuizen

De Coolen ligt in Riemst, op de grens van Val-Meer en Millen. Een klein hellingbosje – een zogenaamd ‘kopke’ – steekt boven het vlakke landschap uit en verbergt de belangrijkste natuurwaarde van dit gebied: de ondergrondse mergelgroeve. De groeve heeft een gangenstelsel van ongeveer één kilometer lang. Voor de veiligheid én om de overwinterende vleermuizen te beschermen, is de grot niet vrij toegankelijk.

Elk jaar worden de vleermuizen in winterslaap geteld. Tot nu toe zijn acht soorten waargenomen: de gewone grootoorvleermuis, watervleermuis, baard/brandtsvleermuis, franjestaart, ingekorven vleermuis, meervleermuis, Bechsteins vleermuis en vale vleermuis. Daarnaast zijn in de groeve ook enkele interessante fossielen gevonden.

Bovengronds ligt De Coolen midden in een landschap dat in de jaren 70 sterk veranderde door ruilverkaveling. Veel kleine landschapselementen verdwenen toen. Toch zijn er nog waardevolle soorten aanwezig. In de velden rondom het gebied kan je bij valavond nog steeds kwartel, grauwe gors en kerkuil waarnemen. Ook de das en de eikelmuis komen hier regelmatig voor.

Een plek met geschiedenis

De naam De Coolen is een dialectwoord dat waarschijnlijk “Kuilen” betekent, een logische naam voor een grot die grotendeels onder de grond ligt. Er wordt vermoed dat de groeve al in de Romeinse tijd ontstond. In de buurt van de grot zijn resten gevonden van Romeinse villa’s, en in 1868 werd op zo’n 150 meter van de huidige ingang een Romeins graf ontdekt dat uit mergelblokken was opgebouwd. Ook vond men in de omgeving oude wijnbouwterrassen. De Romeinen gebruikten mergelzand om hun akkers te verbeteren, een techniek die bekendstaat als “bemergelen”.

De geologische structuur van het landschap veranderde in de voorbije twee millennia nauwelijks. De mergel moet hier vroeger dus net als nu zichtbaar zijn geweest aan de oppervlakte, iets wat men ‘dagzomen’ noemt.

De oudste documenten waarin sprake is van een groeve of mergelwinning dateren uit 1286. Latere documenten zijn meestal eigendoms- of erfenisakten; informatie over de eigenlijke ontginning ontbreekt opvallend vaak. Ook telramen, die normaal het aantal gewonnen mergelblokken registreerden, ontbreken hier volledig. Dat is uitzonderlijk, omdat ze in bijna alle andere mergelgroeven massaal aanwezig zijn.

Pas na 1800 werd De Coolen op grotere schaal ontgonnen. Uit duizenden opschriften in de groeve blijkt dat ongeveer een kwart uit de 19e eeuw stamt en driekwart uit de 20e eeuw. Opschriften van vóór 1800 zijn heel zeldzaam. Een mogelijke tekst uit de 16e eeuw is zo slecht bewaard dat hij nauwelijks te lezen is. Dat maakt het moeilijk om de exacte ouderdom van de groeve te bepalen.

Na de periode van champignonteelt, die in veel grotten plaatsvond, ging ook De Coolen achteruit. De groeve werd op allerlei manieren gebruikt en misbruikt, en er waren zelfs plannen om haar vol te storten met puin en andere afvalstoffen. Gelukkig ging dat niet door. In 1988 kwam De Coolen onder beheer van Limburgs Landschap vzw en werd het gebied beschermd.

Het hele bosje en het gangenstelsel werden opgeruimd, de schachten kregen stevige roosters en beide ingangen werden afgesloten met poorten. Langs de ruilverkavelingsweg plantte Limburgs Landschap vzw extra bomen aan die vleermuizen helpen zich te oriënteren tijdens hun nachtelijke vluchten. Ook andere kleine landschapselementen, zoals graften, maken de groeve beter vindbaar voor vleermuizen die hier rusten of overwinteren. Met succes: tijdens de laatste telling werden 96 vleermuizen geregistreerd.

Vandaag is De Coolen een waardevolle plek voor mens én dier. Verschillende soorten vinden er een geschikte leefomgeving, waaronder steenmarter, eikelmuis, roesje (grottenmot), grottenspin en natuurlijk de vele vleermuizen. Ook grotere zoogdieren zoals das, vos en konijnen bewegen zich regelmatig over de mergelvloer.